Zjawiska astronomiczne - G

Alfabetyczny spis zajwisk astronomicznych

GWIAZDY I GWIAZDOZBIORY

Gdy w pogodną, bezksiężycową noc znajdziemy się z dala od miejskich świateł będziemy mogli zobaczyć około 3-4 tysięcy gwiazd rozsianych na nieboskłonie. Tak duża ilość gwiazd widocznych gołym okiem skłoniła starożytnych obserwatorów do podziału całego nieba na gwiazdozbiory co znacznie ułatwiało orientację wśród tysięcy gwiazd na sferze niebieskiej.


 Wygląd rozgwieżdżonego nieba praktycznie nie zmienił się od czasów kiedy Chińczycy, Egipcjanie czy Grecy obserwując te same gwiazdy łączyli je w grupy tworząc gwiazdozbiory noszące imiona bogów, starożytnych bohaterów czy zwierząt. Jeden z największych uczonych starożytności, grecki astronom Hipparchos w swoim katalogu umieścił 49 gwiazdozbiorów, na które składało się 1080 gwiazd. Nazwy wielu z nich przetrwały do naszych czasów. Nie wszystkie jednak gwiazdozbiory, które znamy współcześnie, zostały wprowadzone w starożytności. Wiele z nich zostało dodanych przez astronomów w XVII i XVIII wieku. Obecnie cała sfera niebieska podzielona jest na 88 gwiazdozbiorów. Warto w tym miejscu wspomnieć polski wątek związany z wprowadzaniem gwiazdozbiorów na sferę niebieską. Współcześnie na nocnym niebie możemy odnaleźć siedem gwiazdozbiorów umieszczonych przez wybitnego polskiego astronoma Jana Heweliusza. Są to Jaszczurka, Lisek, Mały Lew, Psy Gończe, Ryś, Sekstant oraz Tarcza. Gwiazdozbiór Tarczy nosił dawniej nazwę Tarczy Sobieskiego. Heweliusz chciał w ten sposób uhonorować i upamiętnić wielkie zwycięstwo króla Jana III Sobieskiego pod Wiedniem w 1683 roku. Szczególne miejsce na sferze niebieskiej zajmowało od wieków dwanaście gwiazdozbiorów zodiakalnych, czyli: Koziorożec, Wodnik, Ryby, Baran, Byk, Bliźnięta, Rak, Lew, Panna, Waga, Skorpion i Strzelec. Wyróżnienie tych konstelacji przez starożytnych podyktowane było względami czysto praktycznymi, mianowicie istniała zależność pomiędzy wędrówką Słońca na tle tych gwiazdozbiorów, a porami roku. W rzeczywistości jednak obserwowany ruch Słońca na tle gwiazdozbiorów zodiakalnych jest odbiciem ruchu Ziemi wokół Słońca. Nasza planeta poruszając się po orbicie okołosłonecznej zmienia cały czas swoje położenie w przestrzeni przez co patrząc z Ziemi na Słońce widzimy je na tle różnych gwiazdozbiorów zodiakalnych. Z pewnością każdy zna swój znak zodiaku, ale nie każdy potrafi odnaleźć go na nocnym niebie. Niewątpliwie jednym z najbardziej rozpoznawalnych układów gwiazd jest Wielki Wóz. Warto podkreślić, że Wielki Wóz nie jest gwiazdozbiorem lecz najbardziej charakterystycznym fragmentem konstelacji Wielkiej Niedźwiedzicy. Siedem jasnych gwiazd tworzących Wielki Wóz może być doskonałym punktem odniesienia do odnajdywania na nocnym niebie gwiazdozbiorów, a dwie z nich Dubhe i Merak mogą służyć także do szybkiego odnalezienia Gwiazdy Polarnej w gwiazdozbiorze Małej Niedźwiedzicy. Jej szczególne znaczenie w nawigacji na lądach i morzach wynikało z faktu, że leżąc w pobliżu północnego bieguna na sferze niebieskiej, Gwiazda Polarna nie zmienia praktycznie swojego położenia podczas ruchu dobowego nieba dzięki czemu zawsze wskazuje ten sam kierunek – północny. Oba gwiazdozbiory Wielkiej i Małej Niedźwiedzicy widoczne są z obszaru Polski przez cały rok, jednak zdecydowana większość gwiazdozbiorów widoczna jest sezonowo – wiosną, latem, jesienią lub zimą. Wspomniana Wielka Niedźwiedzica i Mała Niedźwiedzica nie są jedynymi łatwymi do odnalezienia gwiazdozbiorami. Konstelacje takie jak Kasjopea, Łabędź, Orion, Strzelec, Bliźnięta czy Byk są równie łatwe do odszukania na nocnym niebie gdyż zawierają dużo jasnych gwiazd układających się w charakterystyczne kształty. W odnajdywaniu tych i innych konstelacji bardzo pomocna jest obrotowa mapka nieba. Podobnie jak w przypadku gwiazdozbiorów starożytni astronomowie nadawali nazwy również najjaśniejszym gwiazdom. Nazwy własne gwiazd np. Altair, Aldebaran, Deneb, Rigel, Syriusz używane są do dziś chociaż astronomowie często posługują się innymi oznaczeniami, które wprowadził na początku XVII wieku niemiecki astronom Johann Bayer. Zaproponował aby gwiazdy w gwiazdozbiorach oznaczać małymi literami alfabetu greckiego w taki sposób aby kolejność liter alfabetu odpowiadała malejącej jasności gwiazd. Na przykład w gwiazdozbiorze Małej Niedźwiedzicy (łacińska nazwa to Ursa Minor, skrót – UMi) α UMi (Gwiazda Polarna) oznacza najjaśniejszą gwiazdę w tym gwiazdozbiorze, β UMi (Kochab) drugą co do jasności gwiazdę, γ UMi (Pherkad) – trzecią, itd. W czasach Bayera jasności gwiazd nie były dokładnie wyznaczone dlatego nie zawsze gwiazdy oznaczone jako „alfa” są najjaśniejszymi członkami danego gwiazdozbioru. Wszystkie gwiazdy widoczne gołym okiem oraz znacznie od nich słabsze zebrane są w wielkich katalogach astronomicznych zawierających setki tysięcy gwiazd, takich jak np. Bonner Durchmusterung (BD) gdzie każda gwiazda ma swój numer katalogowy (np. Syriusz w katalogu BD ma oznaczenie BD-16 1591). Już liczba gwiazd widocznych gołym okiem jest ogromna, a jeśli użyjemy lornetki lub niewielkiego teleskopu będziemy w stanie zaobserwować nie tysiące, ale setki tysięcy bądź miliony gwiazd. Warto jednak rozpocząć przygodę z astronomią od obserwacji gołym okiem i nauki odnajdywania na nocnym niebie gwiazd i gwiazdozbiorów, które ludzie obserwują od tysięcy lat.

Wiesław Skórzyński
koordynator merytoryczny projektu ASTROBAZA

Astrobaza Kopernik © 2013

Projekt i wykonanie: PRO-COMP